Bộ Y tế hướng dẫn phát hiện và phòng ngừa các yếu tố nguy cơ gây rối loạn tâm thần

Trong bối cảnh xã hội hiện đại ngày nay, áp lực cuộc sống tăng cao kéo theo sự gia tăng đáng kể của các vấn đề về sức khỏe tinh thần. Vừa qua, Thứ trưởng Bộ Y tế PGS.TS Nguyễn Thị Liên Hương đã chính thức ký ban hành một văn bản mang tính chiến lược mang tên Hướng dẫn dự phòng mắc rối loạn tâm thần và quản lý, chăm sóc y tế, xã hội cho người mắc rối loạn tâm thần tại cộng đồng. Đây được xem là hành lang pháp lý và kỹ thuật quan trọng nhằm thống nhất quy trình phòng ngừa, phát hiện sớm, cũng như tối ưu hóa công tác quản lý và chăm sóc người có nguy cơ ngay từ mạng lưới y tế cơ sở. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết các nội dung cốt lõi của hướng dẫn, giúp người dân và các cán bộ y tế có cái nhìn toàn diện để chủ động bảo vệ sức khỏe tâm thần của bản thân và cộng đồng.

I. Thực trạng và các yếu tố nguy cơ gây rối loạn tâm thần theo Bộ Y tế

Để có thể phòng bệnh một cách hiệu quả, việc nhận diện rõ ràng các nguyên nhân gốc rễ là điều tối quan trọng. Hướng dẫn mới nhất của Bộ Y tế đã chỉ ra rằng nguy cơ rối loạn tâm thần không đơn thuần đến từ một phía, mà là sự tác động tổng hòa của nhiều nhóm yếu tố phức tạp bao gồm sinh học, tâm lý và các tác nhân xã hội.

1. Yếu tố sinh học và di truyền tác động đến hoạt động của não

Về mặt sinh học, những người có tiền sử gia đình mắc rối loạn tâm thần luôn nằm trong nhóm đối tượng cần được chú ý đặc biệt do cấu trúc di truyền. Bên cạnh đó, các tổn thương thực thể xảy ra trong quá trình phát triển như gặp bất lợi trong thai kỳ, biến chứng khi sinh nở, hoặc các vụ chấn thương sọ não do tai nạn đều để lại những di chứng nặng nề cho hệ thần kinh. Việc mắc các bệnh lý thần kinh hoặc bệnh mạn tính kéo dài cũng là tác nhân trực tiếp làm suy giảm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động bình thường của não bộ, tạo điều kiện cho các bất ổn tâm thần nảy sinh.

2. Áp lực tâm lý và các hoàn cảnh dễ bị tổn thương

Về phương diện tâm lý, tình trạng căng thẳng kéo dài (stress) không được giải tỏa chính là ngòi nổ cho các hội chứng tâm lý nguy hiểm. Khi con người phải đối mặt với các biến cố lớn trong cuộc sống như mất mát người thân, đổ vỡ hôn nhân, kết hợp với hội chứng lo âu quá mức, tự ti kéo dài và mất khả năng kiểm soát cảm xúc cá nhân, họ rất dễ rơi vào trạng thái khủng hoảng. Hướng dẫn của Bộ Y tế cũng đặc biệt nhấn mạnh đến những đối tượng có hoàn cảnh dễ bị tổn thương như người cao tuổi, người chịu cảnh sống một mình cô độc, hoặc những người có hoàn cảnh kinh tế eo hẹp, không có điểm tựa tinh thần.

3. Tác động tiêu cực từ các yếu tố xã hội và lối sống hiện đại

Sự phát triển của xã hội hiện đại vô tình tạo ra những mặt trái tác động tiêu cực đến tâm lý con người. Tình trạng nghèo đói, thất nghiệp, áp lực công việc quá tải cùng sự cô lập xã hội đang bóp nghẹt không gian tinh thần của nhiều người lao động. Đáng báo động hơn, nạn bạo lực gia đình và bạo lực học đường đã và đang để lại những vết sẹo tâm lý sâu sắc cho cả người lớn lẫn trẻ em. Bên cạnh các yếu tố môi trường, lối sống không khoa học như thói quen lạm dụng rượu bia, thuốc lá, ma túy, tình trạng ít vận động thể chất, kết hợp với việc thường xuyên tiếp xúc, tiếp nhận các thông tin tiêu cực trên mạng xã hội đang đẩy nhanh tốc độ gia tăng các ca bệnh tâm thần tại cộng đồng.

II. Giải pháp phòng ngừa toàn diện bảo vệ sức khỏe tâm thần tại cộng đồng

Trước những thách thức lớn về mặt sức khỏe tinh thần, Bộ Y tế đã đưa ra một hệ thống giải pháp phòng ngừa toàn diện, khuyến khích mỗi cá nhân tự ý thức và thay đổi hành vi để bảo vệ chính mình.

1. Xây dựng và duy trì lối sống lành mạnh, khoa học

Chìa khóa đầu tiên để có một tinh thần minh mẫn chính là một cơ thể khỏe mạnh thông qua việc duy trì lối sống khoa học. Người dân cần đặc biệt chú trọng đến chế độ giấc ngủ, đảm bảo thời gian ngủ đủ giấc và đúng giờ với thời lượng trung bình từ 7 đến 9 giờ mỗi ngày đối với thanh thiếu niên và người trưởng thành. Việc hạn chế thức khuya và duy trì thói quen đi ngủ trước 23 giờ là yếu tố cốt lõi để não bộ tái tạo năng lượng. Song song đó, mỗi người cần tăng cường hoạt động thể lực với cường độ vừa phải từ 150 đến 300 phút mỗi tuần, hoặc vận động cường độ mạnh tối thiểu dưới 75 phút mỗi tuần để kích thích giải phóng các hormone hạnh phúc. Chế độ dinh dưỡng hằng ngày cũng phải đảm bảo tính hợp lý, cân bằng theo đúng các chỉ dẫn chuyên môn từ cơ quan y tế.

2. Kiểm soát chất gây nghiện và giáo dục kỹ năng sống

Một biện pháp phòng ngừa chủ động khác là kiểm soát nghiêm ngặt việc sử dụng các chất gây nghiện thông qua hoạt động truyền thông về tác hại của chúng tại cộng đồng. Đối với những người đã trót lệ thuộc, các dịch vụ tư vấn cai nghiện và hỗ trợ phục hồi cần phải được tiếp cận dễ dàng hơn. Đồng thời, việc trang bị, giáo dục kỹ năng sống từ sớm là vô cùng cần thiết, trong đó tập trung vào bốn nhóm kỹ năng cốt lõi là kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng kiểm soát cảm xúc, kỹ năng giao tiếp xây dựng mối quan hệ và kỹ năng thích ứng với thay đổi. Khi có kỹ năng vững vàng, cá nhân sẽ biết cách quản lý căng thẳng, tự cân bằng giữa học tập, lao động và nghỉ ngơi, cũng như tích cực tham gia vào các hình thức thư giãn, giải trí lành mạnh.

3. Phòng ngừa chấn thương và chủ động tầm sơ tuyển y tế

Công tác phòng bệnh không thể thiếu việc giảm thiểu tối đa các rủi ro tai nạn không đáng có. Toàn xã hội cần nâng cao ý thức trong việc phòng ngừa tai nạn lao động và tai nạn sinh hoạt nhằm hạn chế nguy cơ chấn thương vùng đầu. Đối với những người đang mắc các bệnh mạn tính, việc phát hiện và quản lý tốt bệnh lý theo phác đồ của bác sĩ sẽ giúp hạn chế tối đa các ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tâm thần. Cuối cùng, Bộ Y tế đưa ra lời khuyên người dân nên duy trì thói quen khám sức khỏe định kỳ, hoặc chủ động đi khám ngay tại các cơ sở y tế khi cơ thể hay tâm trí có bất kỳ biểu hiện bất thường nào.

III. Quy trình các bước phát hiện sớm người có nguy cơ rối loạn tâm thần

Để không bỏ sót các trường hợp cần can thiệp, hướng dẫn mới đã cụ thể hóa một quy trình khoa học gồm 5 bước nhằm phát hiện sớm những đối tượng có dấu hiệu bất ổn ngay tại cơ sở.

1. Các bước triển khai sàng lọc tại tuyến y tế cơ sở

Hoạt động khám sàng lọc sẽ được lồng ghép linh hoạt thông qua các hoạt động thường niên như khám sức khỏe định kỳ, khám bệnh nghề nghiệp, khám sức khỏe đầu năm học hoặc trực tiếp trong quá trình người dân đi khám chữa bệnh thông thường. Quy trình chuẩn hóa bao gồm bước thứ nhất là sử dụng bộ câu hỏi sàng lọc ban đầu để nắm bắt thông tin cơ bản. Bước thứ hai là tiến hành phân tầng nguy cơ sơ bộ để lọc đối tượng. Bước thứ ba, cán bộ y tế thực hiện các trắc nghiệm tâm lý phù hợp với từng biểu hiện của người bệnh. Bước thứ tư là phân tầng nguy cơ một cách chính xác sau khi đã có kết quả đánh giá chuyên sâu. Bước cuối cùng là triển khai ngay các giải pháp can thiệp y tế hoặc hỗ trợ xã hội tương ứng với mức độ của từng người.

2. Nguyên tắc xử trí khẩn cấp đối với các trường hợp đặc biệt

Trong quá trình thực hiện sàng lọc, hướng dẫn của Bộ Y tế đặt ra một nguyên tắc tối thượng là ưu tiên tính mạng con người. Nếu phát hiện người được sàng lọc có các dấu hiệu cấp cứu nguy hiểm như xuất hiện ý nghĩ tự sát gần đây hoặc có biểu hiện kích động mạnh, nhân viên y tế bắt buộc phải dừng quy trình thông thường để ưu tiên bảo đảm an toàn, lập tức chuyển người bệnh đến cơ sở cấp cứu tâm thần ngay mà không cần chờ hoàn tất các bước còn lại. Đối với nhóm đối tượng được xác định ở mức nguy cơ cao, y tế cơ sở sẽ tiến hành tư vấn thay đổi hành vi, hỗ trợ tâm lý, lập danh sách theo dõi chặt chẽ và chuyển tuyến chuyên sâu. Ngược lại, nhóm thuộc nguy cơ thấp sẽ chủ yếu nhận được các hoạt động truyền thông và tiếp tục theo dõi định kỳ.

IV. Mô hình quản lý và chăm sóc toàn diện người bệnh tại cộng đồng

Mục tiêu cốt lõi của văn bản hướng dẫn này không chỉ dừng lại ở việc phát hiện, mà là xây dựng một hệ sinh thái chăm sóc bền vững cho người bệnh ngay tại nơi họ sinh sống.

1. Vai trò quản lý của Trạm y tế xã, phường

Trạm y tế xã, phường chính là hạt nhân trong chiến lược dài hạn này với nhiệm vụ trực tiếp lập hồ sơ quản lý người có nguy cơ và người đã mắc bệnh. Các y bác sĩ tuyến cơ sở có trách nhiệm theo dõi sát sao quá trình điều trị, kịp thời phát hiện các dấu hiệu tái phát để có phương án xử lý kịp thời. Tuy nhiên, ngành y tế không thể đơn độc, hướng dẫn yêu cầu sự phối hợp chặt chẽ giữa trạm y tế với gia đình, nhà trường, nơi làm việc và chính quyền địa phương nhằm tạo ra một mạng lưới hỗ trợ tâm lý, xã hội toàn diện, vững chắc cho người bệnh.

2. Áp dụng mô hình hỗ trợ tâm lý 4 mức độ của Bộ Y tế

Điểm mới đáng chú ý trong hướng dẫn là việc thiết lập mô hình hỗ trợ tâm lý theo 4 mức độ rõ rệt để tối ưu hóa nguồn lực y tế. Mức độ thứ nhất tập trung vào việc giáo dục tâm lý cho những người bệnh đã có tình trạng sức khỏe ổn định. Mức độ thứ hai nâng cao hơn với việc tổ chức tư vấn chuyên sâu cho các đối tượng có biểu hiện phức tạp hơn. Mức độ thứ ba là thực hiện các giải pháp hỗ trợ tăng cường đối với những ca bệnh có xu hướng chuyển biến dai dẳng. Mức độ thứ tư, cũng là mức độ cao nhất, thực hiện việc chuyển ngay người bệnh đến các cơ sở khám chữa bệnh chuyên khoa hoặc tiến hành cấp cứu khẩn cấp đối với các trường hợp có diễn biến nặng, có hành vi tự gây hại hoặc nguy cơ gây nguy hiểm cho người khác.

3. Tăng cường chăm sóc xã hội và xóa bỏ kỳ thị

Song song với các can thiệp y khoa, công tác chăm sóc xã hội đóng vai trò quyết định đến khả năng phục hồi của người bệnh. Bộ Y tế yêu cầu các cấp ngành liên quan phải tạo điều kiện tối đa để người mắc rối loạn tâm thần có cơ hội được học tập, lao động thích hợp và tích cực tham gia các hoạt động cộng đồng. Mục tiêu lớn nhất của hành động này là từng bước giảm kỳ thị và phân biệt đối xử của xã hội đối với người bệnh, giúp họ xóa bỏ mặc cảm. Đối với những trường hợp đặc biệt, có hoàn cảnh khó khăn, mạng lưới y tế cơ sở cần chủ động kết nối với các dịch vụ trợ giúp xã hội của nhà nước để họ nhận được sự hỗ trợ kịp thời về cả vật chất lẫn tinh thần.

Văn bản hướng dẫn mới của Bộ Y tế đã mở ra một hướng đi mang tính nhân văn và khoa học trong việc tiếp cận, giải quyết các vấn đề sức khỏe tâm thần tại Việt Nam. Việc phòng ngừa và phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ không còn là trách nhiệm của riêng ngành y tế hay của bất kỳ cá nhân nào, mà đòi hỏi sự chung tay đoàn kết của toàn xã hội. Bằng cách thấu hiểu các nguyên nhân, tuân thủ lối sống lành mạnh và thực hiện đúng quy trình sàng lọc, quản lý tại cộng đồng, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng một môi trường sống an toàn, lành mạnh, nơi mà sức khỏe tinh thần của mọi người dân đều được nâng niu và bảo vệ toàn diện.

Giải pháp hỗ trợ hoạt động của não: Super Power Neuro max
 

BNC Medipharm - CTY TNHH TMDV Y TẾ BÌNH NGHĨA

Đơn vị nhập khẩu và phân phối thực phẩm chức năng trực tiếp từ Mỹ, Canada độc quyền phân phối tại Việt Nam.
Hotline & zalo: 0965 745 615 & 0978 307 072 &096 880 5353
Website: https://bncmedipharm.com.vn/
Địa chỉ: Tầng 1 Tòa nơ 22 KĐT Pháp Vân, phường Yên Sở, Hà Nội